TYT dil bilgisi çalışırken kuralları öğrenmenin ardından bu kuralları cümle üzerinde uygulamalısın. Tanımı okuyunca anlaman, farklı bir örnekte aynı yapıyı tanıyabildiğini henüz göstermez.
Başlangıç için kök ve ekleri, sözcük türlerini ve fiilleri öğrenip ardından fiilimsiler ile cümlenin ögelerine geçebilirsin. Ses bilgisi, yazım kuralları ve noktalama çalışmalarını da bu sürece kısa tekrarlarla ekleyebilirsin.
“Konuyu izledim ama testte yapamıyorum” diyorsan bütün anlatımı baştan açmadan önce hangi ayrımı kaçırdığını bul. Sözcüğün türünü mü, aldığı eki mi, yoksa cümledeki görevini mi karıştırıyorsun?
TYT Dil Bilgisine Hangi Konudan Başlanmalı?
Temelin zayıfsa önce sözcüklerin nasıl oluştuğunu ve cümlede hangi görevleri üstlendiğini öğrenmek işini kolaylaştırabilir.
Bir sözcüğün kökünü, aldığı ekleri ve türünü ayıramadığında fiilimsi veya cümle çözümleme çalışmalarında da zorlanabilirsin. Bu nedenle doğrudan karma testlerle başlamak yerine küçük konu bölümleriyle ilerleyebilirsin.
İlk çalışmanda birkaç basit cümle seç. İsimleri ve fiilleri bulmaya çalış. Ardından aynı sözcüğün başka bir cümlede farklı görevde kullanılıp kullanılmadığını incele.
Eksiklerini belirlerken “Dil bilgim yok” gibi genel bir yargı yerine “Sıfatla zarfı karıştırıyorum” gibi somut bir tanım kullan.
Dil Bilgisi Konuları Hangi Sırayla Çalışılabilir?
Başlangıç için şu öğrenme sırasını deneyebilirsin:
-
Kök, yapım eki ve çekim eki.
-
Sözcükte yapı.
-
İsim, sıfat, zamir, zarf ve diğer sözcük türleri.
-
Fiiller ve çekimleri.
-
Fiilimsiler.
-
Cümlenin ögeleri.
-
Cümle türleri ve fiilde çatı.
Ses bilgisi, yazım kuralları ve noktalama için ayrıca kısa çalışma bölümleri ayırabilirsin.
Bu liste bir çalışma önerisidir; resmî konu kapsamı veya soru çıkma garantisi değildir. Kullandığın kaynağın sıralaması farklı olabilir. Önemli olan, yeni konuyu anlamak için gereken önceki bilgiyi kullanabilmendir.
Örneğin fiilimsilerde zorlanıyorsan bütün konuları tekrar etmek yerine önce fiil kökünü ve ekleri ayırt edip edemediğini kontrol et.
Sözcük Türleri Ezberlenerek mi Öğrenilmeli?
Tanımları öğrenmelisin; ancak sözcüğün türünü yalnızca görünüşüne bakarak belirleyemezsin. Cümlede nasıl kullanıldığını incelemen gerekir.
Şu iki örneği karşılaştır:
“Güzel bir kitap aldım.”
“Çocuk çok güzel konuştu.”
İlk cümlede “güzel”, kitabın bir özelliğini belirttiği için sıfattır. İkinci cümlede ise konuşma eyleminin nasıl gerçekleştiğini belirttiği için zarftır.
Aynı sözcüğü her yerde aynı türde kabul etmek yanlış sonuca götürebilir. Çalışırken “Bu sözcük neyi niteliyor veya belirtiyor?” sorusunu sor.
Bir sözcüğün farklı görevlerle kullanıldığı iki cümle yazmak, bu ayrımı doğrudan uygulamanı sağlar.
Yapım Eki ve Çekim Eki Nasıl Ayırt Edilir?
Ekin sözcükte ne yaptığına bakmalısın. Yapım ekleri yeni sözcükler türetir. Çekim ekleri ise sözcüğün cümlede kullanımını ve diğer sözcüklerle ilişkisini düzenler.
Örneğin “kitaplık” sözcüğünde “-lık” eki, “kitap”tan yeni bir sözcük türetmiştir. “Kitaplar” sözcüğündeki “-lar” ise çokluk bildiren çekim ekidir.
Burada “Yapım eki mutlaka sözcüğün türünü değiştirir” diye düşünme. “Kitap” da “kitaplık” da isimdir; buna rağmen yeni bir sözcük oluşmuştur.
Bir sözcüğü incelerken kökü ve ekleri sırayla ayır. Her ekin görevini açıklamaya çalış. Yalnızca ekin biçimini tanımak yerine bulunduğu sözcükteki işlevini kontrol et.
Fiilimsilerde Ekleri Bilmek Yeterli mi?
Fiilimsi eklerini öğrenmek başlangıçtır. Ancak benzer görünen bir ekin her kullanımını fiilimsi saymamalısın.
Şu cümlelere bakalım:
“Burada bekleme.”
“Beklemek beni yoruyor.”
İlk cümlede “bekleme”, olumsuz emir bildiren çekimli fiildir. İkinci cümlede “beklemek” isim-fiildir.
Yalnızca sözcüğün içinde tanıdığın bir ek bulunmasına bakarsan bu ayrımı kaçırabilirsin. Sözcüğün cümlede yargı bildirip bildirmediğini ve nasıl görev yaptığını incele.
Fiilimsi çalışırken örnekleri tek başına sözcükler olarak değil, tam cümle içinde çözümle. Yanlış yaptığın sorunun yanına da “Eki tanıdım ama cümledeki görevini kontrol etmedim” gibi açık bir not ekle.
Cümlenin Ögeleri Bulunurken Nereden Başlanmalı?
Önce yüklemi belirle. Ardından diğer ögeleri yüklemle ilişkileri üzerinden incele.
“Ayşe dün kütüphanede kitabı okudu.” cümlesinde yüklem “okudu”dur.
Okuyan kişi Ayşe, okuma zamanı dün, okuma yeri kütüphane ve okunan şey kitaptır. Cümledeki biçimleriyle “Ayşe” özne, “dün” zarf tümleci, “kütüphanede” yer tamlayıcısı, “kitabı” belirtili nesnedir.
Çalışırken sözcük türüyle cümle ögesini birbirine karıştırma. Bir sözcüğün isim olması, her cümlede özne olacağı anlamına gelmez.
Ayrıca sözcük gruplarını gelişigüzel parçalama. Örneğin “Eski okul arkadaşım geldi” cümlesinde özneyi bulurken “eski okul arkadaşım” grubunu birlikte değerlendirmelisin.
Ses Bilgisi Soruları Nasıl Çalışılmalı?
Ses olayını yalnızca son biçime bakarak tahmin etmek yerine sözcüğün önceki ve sonraki biçimlerini karşılaştır.
Örneğin “kitap” sözcüğüne ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde “kitabı” biçiminde p sesinin b’ye dönüştüğünü görebilirsin. “Burun” sözcüğünün “burnu” biçiminde ise bir ünlünün düştüğünü inceleyebilirsin.
Her örnekte değişen sesi işaretle ve olayın adını bundan sonra söyle. Böylece tanıdık görünen sözcüğe göre cevap vermek yerine değişimi göstermiş olursun.
Birden fazla ses olayını karıştırıyorsan aynı sayfada karşılaştırmalı örnekler çöz. Her yanlışta “Hangi ses değişti?” sorusuna geri dön.
Yazım ve Noktalama Son Haftaya Bırakılmalı mı?
Bu konuları tek oturumda bitirmeye çalışmak yerine kısa çalışmalarla sürdürebilirsin. Her oturumda bir kuralı öğrenip farklı cümlelerde uygulamak daha yönetilebilir bir düzen sunar.
Örneğin bir gün ayrı yazılan bağlaç olan “de” ile bulunma hâli ekini karşılaştırabilirsin:
“Ben de geleceğim.”
“Kitap evde kaldı.”
İlk cümlede “de” bağlaçtır ve ayrı yazılır. İkinci cümlede “-de” bulunma hâli ekidir ve sözcüğe bitişir.
Yalnızca doğru biçimi görmekle yetinme. Hangi kullanımın neden doğru olduğunu da açıklamaya çalış. Tereddüt ettiğin yazımları tahminle kalıcılaştırmak yerine güvenilir bir yazım kılavuzundan kontrol et.
Dil Bilgisi İçin Konu Testi mi, Karma Test mi Çözülmeli?
Yeni öğrendiğin ayrımı uygulamak için önce konuya odaklanan sorular kullanabilirsin. Ardından farklı konuların birlikte yer aldığı sorulara geçebilirsin.
Örneğin yalnızca sıfat soruları çözerken hangi bilgiyi kullanacağın zaten bellidir. Karma testte ise önce sorunun hangi yapıyı ölçtüğünü belirlemen gerekir.
Konu testinde rahat çözüp karma testte zorlanıyorsan bu geçişi ayrıca çalış. Soruyu çözmeden önce senden sözcük türünün mü, ekin görevinin mi, cümle ögesinin mi istendiğini söyle.
Yanlışını değerlendirirken konu eksiğiyle soru kökünü yanlış okuma durumunu ayır. İkisinin çözümü aynı olmayabilir.
TYT Dil Bilgisi Netleri Artmıyorsa Ne Yapılmalı?
Son yanlışlarından birkaçını seçip ortak noktalarını bul. Her testte aynı iki konuyu karıştırıyorsan bütün dil bilgisini baştan bitirmeye çalışmak yerine bu ayrımlara odaklan.
Örneğin “Sözcük türünü cümleden bağımsız değerlendirdim” veya “Fiilimsi ekini gördüm ama çekimli fiil olup olmadığını kontrol etmedim” gibi notlar tutabilirsin.
Sonraki çalışmanda önce kısa bir örnek incele, ardından aynı ayrımı kullandıran yeni sorular çöz. Doğru cevabı neden seçtiğini açıklayabiliyor musun, buna bak.
Çalışmayı bitirirken kendi cümleni oluştur. Öğrendiğin yapıyı bilinçli biçimde kullanıp gösterebiliyorsan bilgiyi yalnızca tanım düzeyinde bırakmamış olursun.
